ختم مىشود كه ختم سوره نيز هست . * ( « وَعِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الأَرْضِ هَوْناً وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً » ) * . بعد از آنكه در آيه قبلى استكبار و خودخواهى كفار بر خداى سبحان و اهانتشان نسبت به اسم كريم و رحمان را ذكر كرد ، در اين آيه در مقابل آن رفتار مؤمنين را ذكر مىكند كه نه تنها به اسم رحمان اهانت نمىكند ، بلكه خود را بنده رحمان مىدانند همان رحمانى كه كفار از لفظ آن گريزان بودند و نفرت داشتند . در اين آيه دو صفت از صفات ستوده مؤمنين را ذكر كرده ، اول اينكه : * ( « الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الأَرْضِ هَوْناً ) * - مؤمنين كسانى هستند كه روى زمين با وقار و فروتنى راه مىروند » و « هون » به طورى كه راغب گفته به معناى تذلل و تواضع است « 1 » بنا بر اين ، به نظر مىرسد كه مقصود از راه رفتن در زمين نيز كنايه از زندگى كردنشان در بين مردم و معاشرتشان با آنان باشد . پس مؤمنين ، هم نسبت به خداى تعالى تواضع و تذلل دارند و هم نسبت به مردم چنينند ، چون تواضع آنان مصنوعى نيست ، واقعا در اعماق دل ، افتادگى و تواضع دارند و چون چنينند ناگزير ، نه نسبت به خدا استكبار مىورزند و نه در زندگى مىخواهند كه بر ديگران استعلاء كنند و بدون حق ، ديگران را پائينتر از خود بدانند و هرگز براى به دست آوردن عزت موهومى كه در دشمنان خدا مىبينند در برابر آنان خضوع و اظهار ذلت نمىكنند . پس خضوع و تذللشان در برابر مؤمنين است نه كفار و دشمنان خدا ، البته اين در صورتى است كه به گفته راغب كلمه « هون » به معناى تذلل باشد . و اما اگر آن را به معناى رفق و مدارا بدانيم معناى آيه اين مىشود كه : مؤمنين در راه رفتنشان تكبر و تبختر ندارند . صفت دومى كه براى مؤمنين آورده اين است كه ، چون از جاهلان حركات زشتى مشاهده مىكنند و يا سخنانى زشت و ناشى از جهل مىشنوند ، پاسخى سالم مىدهند ، و به سخنى سالم و خالى از لغو و گناه جواب مىگويند ، شاهد اينكه كلمه سلام به اين معنا است آيه « لا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا تَأْثِيماً إِلَّا قِيلًا سَلاماً سَلاماً » « 2 » مىباشد ، پس حاصل و برگشت معناى اين كلمه به اين است كه : بندگان رحمان ، جهل جاهلان را با جهل مقابله نمىكنند .

--> ( 1 ) مفردات راغب ، ماده « هان » . ( 2 ) بهشتيان در بهشت هيچ سخنى لغو و گناه نمىشنوند ، هر چه مىشنوند سلام است و سلام . سوره واقعه ، آيه 26 .